JASO MA, MA2 ve MB Farkı: Islak Kavrama, Scooter Yağı, API SL/SN/SP ve Viskozite

Islak kavrama: sorunun kaynağı

Vitesli motosikletlerin çoğunda motor, kavrama ve şanzıman aynı yağı paylaşır. Kavrama diskleri bu yağın içinde birbirine bastırılarak gücü aktarır; buna ıslak kavrama denir. Yağın görevi burada çelişkilidir: motorda ve dişlilerde sürtünmeyi azaltmalı, kavramada ise disklerin birbirini tutmasına izin verecek kadar sürtünme bırakmalıdır.

JASO T 903'ün uygulama kılavuzu, standardın neden doğduğunu bu çelişkiyle açıklıyor: API, ILSAC ve ACEA gibi standartlar esas olarak otomobil içindir ve otomobilde yakıt tasarrufu için istenen daha düşük sürtünmeli, daha düşük viskoziteli yağların motosiklette kavrama kaçırmasına ya da dişli dayanıklılığının düşmesine yol açabileceği endişesi vardır. Kılavuz, sahada bu kaynaklı olduğu düşünülen sorunların gerçekten görüldüğünü de belirtiyor. Japon motosiklet üreticilerinin talebiyle hazırlanan standart Mart 1998'de yayımlandı.

Sınıflar nasıl ölçülür: DFI, SFI, STI

JASO sınıfı, yağın bir kavrama sürtünme test cihazında gösterdiği davranışla belirlenir. Üç endeks ölçülür: dinamik sürtünme endeksi (DFI), statik sürtünme endeksi (SFI) ve durma süresi endeksi (STI). Kabaca DFI kavrama kayarken, SFI kavrama tam tutmuşken disklerin birbirini ne kadar iyi tuttuğunu, STI ise kavramanın ne kadar çabuk tam kavradığını gösterir. Endeksler referans yağlara göre hesaplanır; yüksek değer daha yüksek sürtünme demektir.

JASO T 903:2023 kılavuzundaki tabloya göre bir yağın MA sayılması için üç endeksin de MA aralığında olması gerekir: DFI 1,30 ile 2,60, SFI 1,40 ile 2,55, STI 1,25 ile 2,65 arası. MA içinde MA2'nin aralığı daha yüksektir (DFI 1,45, SFI 1,60, STI 1,50 ve üstü), MA1 ise MA'nın alt dilimidir. MB'nin aralığı bunların altındadır. Önemli bir ayrıntı: 2023 kılavuzuna göre üç endeksten yalnız biri bile MB aralığına düşerse yağ MB sayılır; yani MA etiketi, üç ölçümün de yüksek sürtünme tarafında kalmasını şart koşar.

Bu sayılar 2023 sürümüne aittir. Kılavuz, 2023 revizyonunda referans yağların ve test sürtünme malzemesinin şekli değiştiği için sınıf eşiklerinin de yeniden düzenlendiğini belirtiyor; Suzuki'nin daha eski bilgi notundaki aralıklar bu yüzden farklıdır. Değişmeyen şey sıralamadır: en yüksek sürtünme MA2, sonra MA1, en düşük MB.

• MA2: üç endeks de en yüksek aralıkta
• MA1: üç endeks de MA aralığında ama MA2 eşiğinin altında
• MA: üretici alt sınıf belirtmeden yalnız MA da yazabilir
• MB: en az bir endeks MB aralığında; en düşük sürtünmeli sınıf

Sürtünme dışındaki şartlar

JASO yalnız kavrama testi değildir. 2023 kılavuzuna göre yağın önce API SJ, SL, SM, SN, SN PLUS veya SP sınıflarından birinin kalite seviyesinde olması gerekir. Burada dikkat çekici bir istisna var: API'nin enerji tasarruflu sürümleri (SM/EC ile SN, SN PLUS ve SP'nin Resource Conserving yani RC sürümleri) bu listeye dahil değildir. RC, otomobil yağlarında yakıt tasarrufu odaklı bir ek etikettir; JASO'nun düşük sürtünmeli otomobil yağları hakkındaki endişesiyle aynı yönü gösterir.

Kılavuz ayrıca fiziksel-kimyasal sınırlar koyar: sülfatlı kül en fazla yüzde 1,2, fosfor yüzde 0,08 ile 0,10 arası, buharlaşma kaybı en fazla yüzde 15, yüksek sıcaklık-yüksek kesme (HTHS) viskozitesi en az 2,9 mPa·s. Kesme dayanımı testinden sonra 100 °C'deki viskozitenin xW-40 yağlarda en az 12,0, xW-50 yağlarda en az 15,0 mm²/s kalması istenir; bu, dişlilerin yağı 'inceltmesine' karşı bir sınırdır. Fosfor sınırı 2006 revizyonunda katalitik konvertörü korumak için eklendi.

• API taban şartı: SJ, SL, SM, SN, SN PLUS veya SP
• API RC (Resource Conserving) ve SM/EC sürümleri hariç
• Fosfor: %0,08–0,10; sülfatlı kül en fazla %1,2
• HTHS en az 2,9 mPa·s; kesme sonrası viskozite sınırı

Bidondaki JASO kutusunu okumak

JASO sınıfı bir sertifika kurumunun testinden değil, yağ üreticisinin kendi beyanından gelir. Suzuki'nin bilgi notu ve JASO kılavuzu bunu aynı şekilde anlatıyor: üretici testleri standarda göre yaptırır, raporu JASO Motor Yağı Standartları Uygulama Paneli'ne bildirir ve kayda alınan sınıfı bidonda belirlenmiş biçimde gösterir. Performans garantisi de üreticinindir; kutunun altında bunu belirten bir satır bulunur.

Kutudaki kod 'M' harfiyle başlar (motosiklet dört zamanlı yağ), ardından üreticinin ülke telefon kodu (ör. Japonya 081), üç harfli tedarikçi kodu ve üç haneli bir kontrol numarası gelir. Kutuda tek bir sınıf yazar; kılavuz birden fazla sınıfın aynı kutuda gösterilmesine izin vermiyor. JASO, kayıtlı yağların listesini kamuya açık yayımlıyor; şüphen varsa bidondaki kodu bu listede arayabilirsin.

Kutudaki yıl da anlam taşır. 2023 sürümüne göre kayıt yapılan yağlar bu logoyu 1 Ekim 2023'ten itibaren kullanabiliyor; 2016 sürümüne yeni başvuru 30 Eylül 2023'te kapandı ve 2016 kayıtlarının geçerliliği 30 Nisan 2028'de bitiyor. Bu yüzden rafta bir süre hem 'T903:2016' hem 'T903:2023' yazan bidonlar birlikte görülecek; ikisi de kendi dönemi için geçerli kayıttır.

• Kod biçimi: M + ülke kodu + tedarikçi kodu + numara
• Kutuda tek sınıf: MA, MA1, MA2 veya MB
• T903:2016 kayıtları 30 Nisan 2028'e kadar geçerli
• Kod şüpheliyse JASO'nun kayıtlı yağ listesine bak

Scooter neden MB ister, her scooter ister mi?

Otomatik şanzımanlı (CVT'li) birçok scooter'da kavrama motor yağının içinde değil, kayış tarafında kuru çalışır. Bu motorlarda yağın kavramayı tutması gerekmediği için düşük sürtünmeli bir yağ kullanılabilir. MB sınıfı bu motorlar için vardır. Örneğin Motul, Scooter Expert 10W-40 MB'yi ıslak kavraması olmayan scooter'lar için öneriyor; Castrol POWER1 Scooter 4T 10W-40 API SL ve JASO MB, Petrol Ofisi Maximoto 10W-40 Scooter API SN ve JASO MB olarak tanıtılıyor.

Ama 'scooter' kelimesi tek başına MB anlamına gelmez. Bazı scooter ve maxi-scooter'lar MA ister; Motul aynı seride ayrı bir Scooter Expert 10W-40 MA sürümü satıyor. Suzuki, MB yağın yalnız motosiklet üreticisinin belirttiği modellerde kullanılabileceğini ve MA istenen bir motora MB konursa kavrama kaçırma ihtimali olduğunu açıkça yazıyor; Temmuz 2011 itibarıyla Suzuki'nin hiçbir motosiklet ve ATV modeli MB istemiyordu. Kural basit: kullanım kılavuzunda ne yazıyorsa o.

Kılavuz MB istiyorsa da en doğrusu MB kullanmaktır; üretici o sınıfı kendi motoru için seçmiştir. Kısacası kılavuz MA veya MB'den hangisini istiyorsa, bidonun JASO kutusunda o yazmalı.

• Vitesli, ıslak kavramalı motosiklet: MA, MA1 veya MA2
• CVT'li, kuru kavramalı scooter: kılavuz izin veriyorsa MB
• Islak kavramalı scooter ve maxi-scooter: MA
• Bidonda 'scooter' yazması yetmez; JASO satırını oku

API SL, SN, SP: motosiklette ne anlama gelir?

API sınıfları otomobil benzinli motorları için yazılmıştır. API'nin güncel listesine göre SP Mayıs 2020'de getirildi; SN 2020 ve öncesi, SL 2004 ve öncesi otomobil motorları içindir ve hepsi hâlâ geçerli sınıflardır. API, en yeni sınıfın öncekilerin performans özelliklerini kapsadığını söylüyor. Bidonda 'API SN' görmek yağın genel aşınma, tortu ve oksidasyon koruması hakkında bilgi verir, kavrama uyumu hakkında vermez.

Motosiklette bu yüzden iki satır birlikte okunur: kılavuz API sınıfını ve JASO sınıfını ayrı ayrı yazar. Yeni bir API harfi kavrama için daha iyi demek değildir; tersine, API SP'nin RC sürümü gibi enerji tasarruflu otomobil yağları JASO'nun taban listesinden çıkarılmıştır. Motosiklet yağlarında genelde iki bilgi yan yana yazar: Motul 7100 4T 10W-40 API SP ve JASO MA2, Petrol Ofisi Maximoto 10W-40 API SN ve JASO MA2 olarak tanıtılıyor. Otomobil yağı neden konmaz konusunu Motosiklet Yağı ve Bakım Ürünleri rehberinde anlattık.

Viskozite: 10W-40 nasıl okunur?

Viskozite derecesi SAE J300 standardıyla tanımlanır. Castrol'ün açıklamasıyla 'W' kış (winter) anlamına gelir; W'den önceki sayı yağın soğukta, motor çalışmadan önceki akıcılığını, W'den sonraki sayı ise motor çalışma sıcaklığındaki kıvamını gösterir. Düşük W sayısı soğuk çalıştırmada yağın daha çabuk dolaşması, yüksek ikinci sayı ise sıcakta daha kalın bir yağ filmi demektir.

Motosiklette viskozitenin ikinci sayısı, yağın dişliler arasında ezilmeye ne kadar dayandığıyla da ilgilidir. JASO'nun kesme dayanımı şartı tam olarak bunu ölçer: 10W-40 bir yağın testten sonra da 40 derecesine uygun bir kıvamda kalması beklenir. Bu yüzden aynı dereceyi taşıyan iki yağdan biri JASO kayıtlıysa, dişli kesmesine karşı bu sınırı geçtiğini bilirsin.

Hangi viskozitenin kullanılacağını motosiklet üreticisi belirler; kılavuzlarda çoğu zaman dış sıcaklığa göre bir tablo bulunur. 'Daha kalın yağ daha iyi korur' düşüncesi doğru değildir; kılavuzun dışına çıkma. Bir üreticinin sıcaklık tablosunu örnek olarak Motosiklet Yağı ve Bakım Ürünleri rehberinde açıkladık.

• 10W: soğuk çalıştırma davranışı (W = winter, kış)
• 40: çalışma sıcaklığındaki kıvam
• Viskoziteyi kılavuzun sıcaklık tablosu belirler
• JASO kaydı, dişli kesmesine karşı bir alt sınır da demek